قنات
ساعت ۱٢:۳۱ ‎ق.ظ روز دوشنبه ٢٦ تیر ،۱۳٩۱ : توسط : کوشا

اینم سهم زمین شناسی!!!


قنات

چکــیده‌

اجداد ما آب‌های‌ شیرین‌ دامنه‌ کوهستان‌ها را با کمک‌ فن‌ قنات‌ سازی‌ که‌ روش‌ ابداعی‌ خودشان‌ بوده‌ به‌ حاشیه‌ کویرها برده‌اند و باهمان‌ روش‌ بسیار ابتدایی‌ و مصالح‌ ابتدایی‌تر(کَوَل‌های‌ سفالین‌) عملکرد آن‌ها به‌ گونه‌ای‌ بوده‌ که‌ این‌ قنات‌ها هنوز هم‌ در مناطق‌مختلف‌ کشور کار می‌ کنند. قنات‌ها علاوه‌ بر انتقال‌ آب‌ شیرین‌ به‌ دشت‌ها و حاشیه‌ کویرها می‌ توانند با توجه‌ به‌ لایه‌های‌ زمین‌ نیزشناسی‌ کشور، در زهکشی‌ و انتقال‌ آب‌ شور و دور کردن‌ این‌ آب‌ها از مجاورت‌ سفره‌های‌ آب‌ شیرین‌ زیرزمینی‌ مورد استفاده‌ قرارگیرند. همچنین‌ می‌ توان‌ با استفاده‌ از رایانه‌ها و فن‌آوری‌  جدید، فن‌ قنات‌سازی‌ را همانند سدسازی‌ تقویت‌ نمود و به‌ جای‌ سفال‌ ازمصالح‌ مقاوم‌تر استفاده‌ کرد؛ با بررسی‌ وضعیت‌ زلزله‌خیزی‌، تکتونیکی‌ و گسل‌های‌ موجود در ایران‌، قنات‌های‌ قدیمی‌ را احیاء وقنات‌های‌ جدید احداث‌ کرد؛ با تغذیه‌ مصنوعی‌ سیلاب‌ به‌ درون‌ سفره‌های‌ آب‌ زیرزمینی‌، به‌ جای‌ تخریب‌ شهرها توسط‌ سیل‌، این‌آب‌ها را به‌ داخل‌ سفره‌ها تزریق‌ کرد و در هنگام‌ کم‌ آبی‌ یا خشکسالی‌ از آن‌ها بهره‌ گرفت‌.

بن‌ بست‌ فعلی‌ یعنی‌ از دست‌ دادن‌ قسمتی‌ از قنات‌های‌ کشور نتیجه‌ تصمیم‌گیری‌ شتابزدة‌ نسل‌ فعلی‌ است‌. اکنون‌ برای‌ جبران‌خطاهای‌ گذشته‌ نمی‌ باید بدون‌ مطالعه‌ به‌ اقدامات‌ دیگری‌ دست‌ بزنیم‌ که‌ عواقب‌ نامناسب‌ دیگری‌ پیآمد آن‌ باشد. بدین‌ جهت‌پیشنهاد می‌ گردد با تکیه‌ بر اطلاعات‌ گردآوری‌ شده‌ در این‌ بانک‌ اطلاعاتی‌، با کمک‌ و همکاری‌ محققان‌ و متخصصان‌ کشور،مجموعه‌ این‌ بانک‌ اطلاعاتی‌ تکمیل‌ شود بدین‌ منظور چنانچه‌ مدرکی‌ در ارتباط‌ با قنات‌ در یکی‌ از مراکز تحقیقاتی‌ و یا در مجموعه‌شخصی‌ موجود است‌ به‌ آدرس‌ مرکز اطلاعات‌ علمی‌ ایران‌، صندوق‌ پستی‌ 1371-13185 طرح‌ بانک‌ اطلاعات‌ پروژه‌های‌تحقیقاتی‌ و مدارک‌ علمی‌ آب‌ ارسال‌ گردد. تا علاوه‌ بر ممانعت‌ از دوباره‌ و چند باره‌ کاری‌های‌ تحقیقاتی‌، بامطالعة‌ این‌ مجموعه‌ به‌نقاط‌ قوت‌ و ضعف‌ کارهای‌ انجام‌ شده‌ پی‌ برده‌ شود و به‌ مطالعات‌ تکمیلی‌ و پرکردن‌ فضاهای‌ خالی‌ تحقیقاتی‌ اقدام‌ گردد. همچنین‌ بادسترسی‌ به‌ اسامی‌ و آدرس‌ محققان‌ و متخصصان‌ که‌ یکی‌ دیگر از محصولات‌ این‌ بانک‌ اطلاعاتی‌ است‌، می‌توان‌ به‌ تشکیل‌ جلسات‌مشاوره‌ و تبادل‌ نظر اقدام‌ کرد.

نقاط‌ قوت‌ و ضعف‌ در مطالعة‌ قنات‌ها

آبدهی‌ قنات‌ها به‌ دو عامل‌ بستگی‌ دارد:

1 - عوامل‌ طبیعی‌

2 - عوامل‌ انسانی‌

با بررسی‌ مطالعات‌ انجام‌ شده‌ بر روی‌ قنات‌های‌ کشور روشن‌ می‌شود که‌ بیش‌تر بر روی‌ عوامل‌ طبیعی‌ در ارتباط‌ با قنات‌ها کار شده‌؛در مورد دوم‌ یعنی‌ عوامل‌ انسانی‌ یا خیلی‌ کم‌ کار شده‌ یا اصلاً کار نشده‌ است‌. موضوعات‌ این‌ حوزه‌ عبارت‌اند از:

- اطلاعات‌ مربوط‌ به‌ سرمایه‌ گذاری‌های‌ مختلف‌ مثل‌ اختصاص‌ اعتبارات‌ و کمک‌های‌ مالی‌ به‌ صاحبان‌ قنات‌ها برای‌ لایروبی‌، کَوَل‌کاری‌(کول‌ حلقه‌های‌ سفالینی‌ که‌ در مجرای‌ قنات‌ می‌نشانند تا مانع‌ از نشست‌ قنات‌ شود) و سنگچین‌ کردن‌ قنات‌ها؛

- بررسی‌ مقایسه‌ای‌ مزایا و معایب‌ قنات‌ یا حفر چاه‌ که‌ دو شیوه‌ رقیب‌ در بهره‌ برداری‌ از آب‌های‌ زیرزمینی‌ است‌؛....

با توجه‌ به‌ پرمخاطره‌ بودن‌ حفرقنات‌ و عملیات‌ لایروبی‌ آن‌ها برای‌ مقنی‌ها، نویسندگان‌ مختلف‌ استفاده‌ از فن‌آوری‌ جدید شامل‌ابزارها، وسایل‌ و حتی‌ مصالح‌ ساختمانی‌ مقاوم‌تر را پیشنهاد می‌ نمایند؛ به‌ طوری‌ که‌ در این‌ بانک‌ 40 مدرک‌ در ارتباط‌ با مقاومت‌مصالح‌ گردآوری‌ شده‌ است‌. با توجه‌ به‌ زلزله‌ خیز بودن‌ منطقه‌ می‌ توان‌ به‌ جای‌ سفال‌ در کول‌ کاری‌ و ساخت‌ قنات‌ ها، از بتن‌ و بتن‌مسلح‌ یا از موادی‌ که‌ در سد سازی‌ استفاده‌ می‌ شود بهره‌ گرفت‌.

 

آلودگی‌ آب‌ قنات‌ها

منظور از آلودگی‌آب‌ قنات‌ اعم‌ از میکربی‌ یا شیمیایی‌ است‌.

درارتباط‌ با آلودگی‌ آب‌ قنات‌ها 83 مدرک‌ گردآوری‌ شده‌ است‌؛ به‌ عنوان‌ مثال‌"آلودگی‌ آب‌ آشامیدنی‌ شهر کرمان‌ به‌ فلزات‌ سنگین‌ وسایر مواد شیمیایی‌"(110) پایان‌ نامه‌ای‌ است‌ که‌ در سال‌ 1369 در دانشکده‌ بهداشت‌ دانشگاه‌ تهران‌ کار شده‌ و علل‌ آلودگی‌ آب‌قنات‌ها و آب‌ زیرزمینی‌ شهر کرمان‌ را، تلنبار کردن‌ زباله‌های‌ شهر از سال‌ 1353 تا اواخر سال‌ 1362 می‌داند و بابررسی‌ چاه‌ها وقنات‌های‌ شهر از نظر آلودگی‌ میکربی‌ و فلزات‌ سنگین‌، و پیشنهادهای‌ مفیدی‌ نیز ارائه‌ داده‌ است‌. ضمناً در همین‌ مدرک‌ به‌ افت‌شدید سطح‌ سفره‌های‌ آب‌ زیرزمینی‌ در این‌ منطقه‌ اشاره‌ شده‌ و هشدارهای‌ لازم‌ داده‌ شده‌ است‌.

    پایان‌ نامه‌ دیگر که‌ مربوط‌ به‌ موسسه‌ آبشناسی‌ ایران‌ در سال‌ 1349 می‌ باشد وضع‌ هیدروژئولوژی‌ منطقة‌ شیراز را بررسی‌ نموده‌و علل‌ شوری‌ آب‌ در این‌ منطقه‌ را از نظر زمین‌شناسی‌ مربوط‌ به‌ وجود گنبدهای‌ نمکی‌ موجود در لایه‌های‌ زمین‌شناسی‌ منطقه‌ موردمطالعه‌ می‌ داند (111).

    پایان‌ نامه‌ دیگرکه‌ مربوط‌ به‌ دانشکده‌ داروسازی‌  دانشگاه‌ تهران‌ در سال‌ 1359 است‌ آب‌ چاه‌ها و قنات‌های‌ منطقه‌ لار را از نظرفیزیکی‌ - شیمیایی‌ بررسی‌ نموده‌. در اینجا نیز به‌ وجود گنبدهای‌ نمکی‌ به‌ عنوان‌ عامل‌ موثر در شوری‌ آب‌ قنات‌های‌ منطقه‌ اشاره‌شده‌ است‌(112).

 

    پایان‌ نامه‌ سوم‌ با عنوان‌" هیدروژئولوژی‌ گنبدنمکی‌ سروستان‌"(125)در سال‌(1375)(113) مربوط‌ به‌ دانشگاه‌ زمین‌ شناسی‌،آبشناسی‌ دانشگاه‌ شیراز است‌. در این‌ پایان‌ نامه‌ وجود گنبدهای‌ نمکی‌ را به‌ خاطر داشتن‌ نمک‌ و قدرت‌ حلالیت‌ بسیار زیاد آن‌(000/360 میلی‌ گرم‌ در لیتر)، قرار گرفتن‌ گنبدها در کنار آبرفت‌ها و سنگ‌های‌ کربناته‌ کارستی‌ مهم‌ترین‌ منابع‌ آلوده‌ کننده‌ و مخرب‌آبهای‌ زیرزمینی‌ می‌ داند و به‌ منظور ممانعت‌ و کاهش‌ اثرات‌ گنبدهای‌ نمکی‌ به‌ آب‌های‌ زیرزمینی‌، پیشنهاد نموده‌ که‌ با پمپاژ آب‌های‌کارستی‌ منطقه‌ قبل‌ از آلوده‌ شدن‌، وایجاد قنات‌ در مجاورت‌ گنبدهای‌ نمکی‌ و زهکشی‌ کردن‌ آب‌های‌ شور و آلوده‌، از ورود این‌آب‌ها به‌ دشت‌ سروستان‌ ممانعت‌ به‌ عمل‌ آید، و نیز با ایجاد حوضچه‌ های‌ تبخیر در قسمت‌ جنوب‌ شرقی‌ گنبد و هدایت‌ آب‌های‌شور به‌ درون‌ آن‌ها از آلودگی‌ آب‌های‌ زیرزمینی‌ جلوگیری‌ نمود.

    در مدرک‌ شماره‌ 1162 این‌ بانک‌ اطلاعاتی‌ با عنوان‌ "قنات‌ زهکش‌ ها"(1373)که‌ مربوط‌ به‌ کمیته‌ ملی‌ آبیاری‌ و زهکشی‌ وزارت‌نیرو، است‌ و که‌ توسط‌ آقای‌ پرهام‌. جواهری‌،(114) به‌ رشته‌ تحریر در آمده‌، نویسنده‌ در دشت‌ها و اراضی‌ شهری‌ بخصوص‌ درمناطقی‌ که‌ سفره‌های‌ آب‌ زیرزمینی‌ بیش‌ از 6-7 متر پایین‌ بیفتد،استفاده‌ از قنات‌ را یکی‌ از بهترین‌ روش‌های‌ زهکشی‌ آب‌ دانسته‌ ونمونه‌های‌ اجرای‌ این‌ مطلب‌ در شهر شیراز را توضیح‌ داده‌ است‌.

 

تغدیه‌ مصنوعی‌ سیلاب‌

وجود سیلاب‌های‌ مخرب‌ بخصوص‌ در سال‌های‌ اخیر در نقاط‌ مختلف‌ کشور موجب‌ اجرای‌ پروژه‌های‌ تحقیقاتی‌ فراوانی‌ دردانشگاه‌های‌ کشور شده‌ است‌. با اجرای‌ این‌ پروژه‌ها می‌توان‌ سطح‌ آبدهی‌ قنات‌ها را افزایش‌ داد و از نیروی‌ مخرب‌ سیل‌ در جهت‌توسعه‌ استفاده‌ کرد. بدین‌ جهت‌ ضروری‌ است‌ بایک‌ برنامه‌ ریزی‌ منسجم‌، کلیه‌ زمینه‌های‌ تغذیه‌ مصنوعی‌ سیلاب‌ مورد مطالعه‌ وبررسی‌ قرار گیرد. در اینجا به‌ چند بررسی‌ انجام‌ شده‌ اشاره‌ می‌ شود:

ـ"بررسی‌ تأثیر طول‌ آمار هیدرولوژیکی‌ در پیش‌ بینی‌ سیلاب‌ در حوزه‌های‌ آبخیز" (1375)(115) که‌ توسط‌ دانشکده‌ منابع‌ طبیعی‌ وعلوم‌ دریایی‌ دانشگاه‌ تربیت‌ مدرس‌، به‌ صورت‌ پایان‌ نامه‌ کارشناسی‌ ارشد کار شده‌. این‌ تحقیق‌ بااستفاده‌ از نرم‌ افزارهای‌ مناسب‌رایانه‌ای‌، دبی‌ سیلاب‌ های‌ طول‌ دورة‌ 10، 15، 20، 25، 30، 35، 40 و بالای‌ 40 سال‌ را مورد بررسی‌ قرار داده‌ و به‌ نتایج‌ارزشمندی‌ دسترسی‌ یافته‌ است‌.

ـ در پایان‌ نامه‌ دیگری‌ با عنوان‌"ارزیابی‌ روش‌های‌ تغذیه‌ مصنوعی‌ و بررسی‌ اثر کمّی‌ آن‌ها بر سطح‌ آب‌های‌زیرزمینی‌"(1373)(116) به‌ چگونگی‌ تزریق‌ آب‌ به‌ سفرة‌ آب‌های‌ زیرزمینی‌ اشاره‌ شده‌ و برای‌ ارزیابی‌ اثر کمّی‌ تغذیه‌ مصنوعی‌ به‌سطح‌ آب‌های‌ زیرزمینی‌، چند برنامه‌ رایانه‌ای‌  ارائه‌ گردیده‌ است‌. ضمناً درگزینش‌ روش‌ تغذیه‌ مصنوعی‌ پیشنهاد شده‌ که‌ باید به‌شیب‌ زمین‌، زمین‌ شناسی‌ منطقه‌، شرایط‌ خاک‌، وضعیت‌ آب‌های‌ زیرزمینی‌، آب‌ و هوای‌ منطقه‌، کمیت‌ و کیفیت‌ آب‌ تغذیه‌ شونده‌توجه‌ شود.

در پایان‌ نامه‌ دیگری‌ به‌ نام‌ "کاربرد مدل‌ کامپیوتری‌ آب‌های‌ زیرزمینی‌ در دشت‌ قروه‌ و استفاده‌ از آن‌ در مدیریت‌ و برنامه‌ ریزی‌ تغذیه‌مصنوعی‌"(1375)(117) از گروه‌ آبیاری‌ دانشکده‌ کشاورزی‌ دانشگاه‌ شهید چمران‌،اهواز، اندازه‌گیری‌ سطح‌ آب‌ زیرزمینی‌ در طی‌سال‌های‌ 74-1365 نشان‌ می‌ دهد که‌ برداشت‌ بیش‌ از حد مجاز در منطقه‌ دشت‌ باعث‌ افت‌ سفره‌ زیرزمینی‌ و در نتیجه‌ بروز مسائل‌و مشکلاتی‌ گردیده‌ است‌. یکی‌ از راه‌ حل‌های‌ مناسب‌ برای‌ مقابله‌ با این‌ مشکلات‌، تغذیة‌ مصنوعی‌ سفرة‌ آب‌ زیرزمینی‌ می‌باشد.نویسنده‌ تصمیم‌ گیری‌ در مورد زمان‌ و محل‌ مناسب‌ برای‌ تغذیه‌ مصنوعی‌ مستلزم‌ انجام‌ مطالعات‌ زمین‌ شناسی‌ و هیدرولوژیک‌دانسته‌ که‌ برپایه‌ آن‌، رفتار سفرة‌ آب‌ زیرزمینی‌ تحت‌ شرایط‌ مختلف‌ تغذیه‌ مصنوعی‌ مورد بررسی‌ قرار می‌گیرد.